16 Δεκ, 2017


Φέτος, στα πλαίσια των Πανελληνίων Εξετάσεων, και συγκεκριμένα στο μάθημα της Έκθεσης, οι υποψήφιοι σπουδαστές κλήθηκαν να γράψουν για τη φιλία. Με αφορμή ένα σχετικό κείμενο του Ευάγγελου Παπανούτσου, κλήθηκαν να εκφράσουν την άποψή τους για τα χαρακτηριστικά της γνήσιας φιλίας, καθώς και για «...τον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης/διαδικτύου στη δημιουργία σχέσεων φιλίας».

Εγώ απ'την πλευρά μου, και με αφορμή τη συζήτηση που συνεχίζει να γίνεται γι'αυτό το ρόλο, και τις αρκετά έντονες φωνές ανησυχίας που ακούγονται για την αποξένωση των νεαρών χρηστών, θά'θελα σήμερα να μοιραστώ μαζί σας τη βασική μου θέση ότι οι προσδοκίες ή και απαιτήσεις που έχουμε ως συνοδοιπόροι στο μονοπάτι της φιλίας δεν επηρεάζονται ουσιαστικά απ'την εισαγωγή των σύγχρονων μέσων ηλεκτρονικής επικοινωνίας.

Και πραγματικά δεν κατανοώ το ντόρο που γίνεται σχετικά μ'αυτή την καινούρια πραγματικότητα απ'τη στιγμή που η εξ αποστάσεως επικοινωνία δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο στην ανθρώπινη ιστορία. Μην ξεχνάμε ότι το ταχυδρομείο, και κατόπιν και το τηλέφωνο, έφεραν και φέρνουν εδώ και πολλά χρόνια ανθρώπους σε ουσιαστική επαφή. Δε θυμάμαι όμως νά'χουν ποτέ διατυπωθεί τόσες πολλές ανησυχίες για την πιθανώς αρνητική επιρροή τους στη δημιουργία μιας ουσιαστικής φιλίας. Στη χειρότερη περίπτωση, οι λόγοι για τους οποίους θά'πρεπε κάποιος να προκρίνει την εκ του σύνεγγυς φιλική σχέση είναι οι ίδιοι είτε τη συγκρίνει με την παραδοσιακή αλληλογραφία, είτε με το Facebook. Για παράδειγμα, είναι γεγονός ότι οι άνθρωποι εκ φύσεως επιθυμούν να συνάπτουν σχέσεις απ'τις οποίες δεν απουσιάζουν τα ερεθίσματα των αισθήσεων (όρασης, ακοής, αφής, ακόμα και όσφρησης). Επίσης, είναι εξίσου ανθρώπινη η ανάγκη να μοιραζόμαστε κοινές δραστηριότητες μ'αυτούς που θεωρούμε φίλους μας―ακόμη κι αν αυτές περιορίζονται στους απογευματινούς καφέδες. Υπ'αυτές τις έννοιες, θα μπορούσαμε να πούμε ότι από μια διαρκή σχέση εξ αποστάσεως απουσιάζουν στοιχεία άμεσης φυσικής επαφής και έμπρακτης κοινωνικοποίησης που ίσως την καθιστούν ανεπαρκή, έως και ύποπτη αν η δημιουργία τεχνητής απόστασης δεν οφείλεται σε υπαρκτούς πρακτικούς λόγους. Ωστόσο, δε φαίνεται αυτή η απόσταση να δημιουργείται τεχνητά σε τέτοιο βαθμό ώστε να μιλούμε για εσκεμμένη ή έστω παθολογική αποξένωση των νεαρών χρηστών χωρίς λόγο. Πράγματι, πέραν του γεγονότος ότι είναι πρακτικά αδύνατη η φυσική επαφή ανθρώπων που τους χωρίζουν μεγάλες αποστάσεις, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα σύγχρονα μέσα ηλεκτρονικής επικοινωνίας δίνουν τη δυνατότητα ταχύτατης και ποικίλης διάρκειας επαφής μεταξύ ανθρώπων που αντιμετωπίζουν διαφορετικές αλλά εξίσου ουσιαστικές δυσκολίες, όπως ο περιορισμένος διαθέσιμος χρόνος ή η κούραση. Ακόμα και στο επίπεδο των κοινών δραστηριοτήτων, το Διαδίκτυο δίνει τη δυνατότητα εξ αποστάσεως συνεργασίας για επιμορφωτικούς ή ψυχαγωγικούς σκοπούς.

Επιπλέον, αν συμφωνήσουμε με την κατηγοριοποίηση των ειδών της φιλίας και τα χαρακτηριστικά της γνήσιας φιλίας όπως τα περιγράφει ο Παπανούτσος (κι εγώ, από μεριάς μου, συμφωνώ ΑΠΟΛΥΤΑ), τα επιχειρήματα εναντίον της “ηλεκτρονικής κοινωνικοποίησης” αρχίζουν ν'αδυνατίζουν αισθητά. Αρκεί να θυμηθούμε τις υπέροχες αλληλογραφίες που έχουν σωθεί απ'το παρελθόν, τις γεμάτες συναίσθημα, αξίες, αρωγή και ουσιαστική συνέργεια, και θα καταλάβουμε ότι μια εξ αποστάσεως φιλία μπορεί να είναι πιο ουσιαστική από μια εκ του σύνεγγυς φτηνή επαφή. Εξάλλου, υπάρχει κι ένα ακόμα επιχείρημα που αναδεικνύει το τεχνητόν του διλήμματος: πόσες και πόσες φορές άνθρωποι από ποικίλες ιστορικές περιόδους και γεωγραφικές περιοχές δεν έχουν εκφράσει τη διάθεση για αυτοβελτίωση, την ευγνωμοσύνη, ή την ψυχική ανάταση που τους προκάλεσαν κάποια βιβλία, κι εξ αυτών την αίσθηση της ουσιαστικής επαφής με τους συγγραφείς τους που μπορεί να είχαν πεθάνει αιώνες πριν! Αν λοιπόν σ'αυτές τις περιπτώσεις οι ιδέες, τα συναισθήματα και τα λόγια τα γραμμένα σ'ένα χαρτί μπορούν να οδηγήσουν σε μια ουσιαστική ανθρώπινη επαφή, φαντάζει ακόμα περισσότερο άδικο κι άστοχο να προβληματιζόμαστε υπέρμετρα για τη σύγχρονη εξ αποστάσεως επικοινωνία.

Τελικά, εκείνο που πιστεύω σχετικά με το παρόν ζήτημα είναι ότι άλλα είναι τα καθοριστικά χαρακτηριστικά μιας γνήσιας φιλίας, κι όχι η φυσική εγγύτητα. Μ'άλλα λόγια, είναι η ύπαρξη κάποιων άλλων κριτηρίων που αποτελεί αναγκαία και ικανή συνθήκη προκειμένου να χαρακτηρίσουμε γνήσια μια φιλία, είτε είναι εξ αποστάσεως, είτε εκ του σύνεγγυς. Κι επειδή έχω ήδη μπει στον πειρασμό ν'αναφερθώ διεξοδικά σ'αυτά τα κριτήρια, σας καθησυχάζω ευθύς αμέσως δηλώνοντας ότι δε θα το κάνω. Χώρια τού ότι θά'πρεπε, για να κάνω κάτι τέτοιο επαρκώς, να γράψω ένα άρθρο χωρισμένο όχι σε 3 μέρη όπως στο παρελθόν, αλλά σε 23 (το λιγότερο!), υπάρχει και το κειμενάκι του Παπανούτσου που περιγράφει ή υπονοεί τα κατά την άποψή μου σημαντικότερα, και δίνει άφθονη τροφή για σκέψη. Ωστόσο, θα μου επιτρέψετε ν'αναφέρω τρία που ίσως δεν είναι τα κορυφαία στη λίστα μου, αλλά που η απουσία των οποίων βλάπτει με ύπουλο τρόπο την όποια προσπάθεια για τη σύναψη μιας ουσιαστικής φιλικής (κι όχι μόνο...) σχέσης:

Το πρώτο (και πλέον παρεξηγημένο) στοιχείο είναι η τυπική ευγένεια. Γενικά, μάλιστα, θεωρώ ότι η τυπική ευγένεια είναι απαραίτητη σε κάθε είδους ανθρώπινη σχέση, τουλάχιστον στο βαθμό που συντηρείται κι από μια αντίστοιχη συμπεριφορά απ'την άλλη πλευρά. Δυστυχώς η έννοια της τυπικής ευγένειας είναι παρεξηγημένη κυρίως για έναν άδικο κι ενίοτε υποκριτικό λόγο: διότι δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο η τυπική ευγένεια να μη συνοδεύεται όπως θα όφειλε από μια ουσιαστική ευγένεια και καθαρότητα στα συναισθήματα, τις προθέσεις, και τις αποφάσεις. Είναι όμως πραγματικά κωμικοτραγικό (στην καλύτερη περίπτωση!) να βρίσκουμε αυτό ως δικαιολογία για ν'απορρίψουμε συλλήβδην την έννοια της τυπικής ευγένειας!!! Είναι ακριβώς σα να υποστηρίζουμε την καταστροφή όλων των μαχαιριών επειδή ενίοτε χρησιμοποιούνται για τη διάπραξη εγκλημάτων!!! Το ακόμα πιο αστείο είναι ότι αρκετοί άνθρωποι υποστηρίζουν πως οι απαιτήσεις που έχουμε απ'τους “ξένους” δε χρειάζεται νά'ναι τόσο υψηλές όσο εκείνες που πρέπει να έχουμε απ'τους φίλους, και ταυτόχρονα οι ίδιοι άνθρωποι συχνά απορρίπτουν την αναγκαιότητα της τυπικής ευγένειας ανάμεσα στους φίλους, ως στοιχείο αχρείαστης κι ενοχλητικής ηθικής δυσκοιλιότητας! Αν μη τι άλλο, είναι μέσα στα πλαίσια της αγαπητικής φύσης της φιλίας κι εξαιτίας αυτής της φύσης που αυτή η έννοια θά'πρεπε ν'ανθεί περισσότερο απ'οπουδήποτε αλλού.

Ένα δεύτερο, και συγγενές (αλλά όχι ταυτόσημο), στοιχείο είναι η αποφυγή κάθε είδους συμπλεγματικής εκδίκησης. Και μ'αυτό το νεολογισμό θα χαρακτηρίσω την ελεεινή νοοτροπία κάποιων ν'αντιμετωπίζουν τους φίλους τους ως “τον κουβά για τα κόπρανα [άλλη είναι η λέξη που χρησιμοποιείται...]” του παρελθόντος!!! Πάλι εδώ θ'ακούσουμε μια πονηρή (κι εξ ολοκλήρου άστοχη) αντίρρηση: ότι οι φίλοι μας πρέπει να βρίσκονται εκεί και στα άσχημα, κι όχι μόνο στα ωραία. Πράγματι, δε νοείται αληθινή φιλία όταν δεν είσαι έτοιμος να συμπαρασταθείς στο φίλο σου τη στιγμή που θ'αμφιβάλλει, θα κλάψει, ή θα οργιστεί. Αυτό όμως δε σημαίνει επ'ουδενί ότι επειδή σ'έχουν αδικήσει ή βλάψει πεντακόσιοι στο παρελθόν, έχεις το ηθικό δικαίωμα να διοχετεύεις την ηθική αγανάκτησή σου στο φίλο σου που υποτίθεται ότι αγαπάς, κι ειδικά αν ο τελευταίος ειν'αθώος!!! Με λύπη μου θα δηλώσω ότι αν κατατρύχεσαι από απωθημένα και θες να “βγάλεις τα κερατιάτικα” στον αθώο φίλο σου, δεν τον θεωρείς φίλο σου (όπως μάλλον δεν είσαι και σε θέση να θεωρήσεις φίλο σου τον οποιοδήποτε), κι ίσως χρειάζεται ν'αντιμετωπίσεις φιλοσοφικά ή και κλινικά την γενικότερη έλλειψη πίστης σου στο ανθρώπινο είδος―μια όντως δυσάρεστη κατάσταση που χρήζει σεβασμού και μέριμνας, αλλά για την οποία κανείς δεν αξίζει να γίνει εξιλαστήριο θύμα (προσοχή: όχι συμπαραστάτης και αρωγός!) εις το όνομα μιας κατ'επίφασιν φιλίας.

Τελευταίο έχω αφήσει ένα καθοριστικό στοιχείο το οποίο ομολογώ ότι δεν αξιολόγησα επαρκώς στην πρώτη νιότη μου (αλλά κι αργότερα), όμως πλέον θεωρώ σημαντικό οδηγό στη σύναψη μιας γνήσιας φιλικής σχέσης: τη διάθεση να εξερευνήσουμε και κατά το δυνατόν να μοιραστούμε τον κόσμο του φίλου μας. Και λέω “κατά το δυνατόν” διότι είναι γεγονός πως υπάρχουν αντικειμενικοί λόγοι για τους οποίους αυτό μπορεί να είναι δύσκολο ή και αδύνατο. Κατ'αρχάς, μια σημαντική διαφορά στο μορφωτικό επίπεδο, την καλλιέργεια, ή τις εμπειρίες/παραστάσεις μπορεί να δυσχεράνει αφάνταστα τη δημιουργία κοινών τόπων συνάντησης. Επιπλέον, δε, είναι πιθανό η απέχθεια προς κάτι από έναν απ'τους φίλους να είναι τόσο σφοδρή που να καθιστά αδύνατη αυτή την τόσο επιθυμητή συνάντηση με τον άλλο, ο οποίος ίσως να μπορεί να ανέχεται ή (στη χειρότερη περίπτωση για τη σύμπνοια) να επιθυμεί σφόδρα αυτό το “κάτι”. Και ίσως τότε θα πρέπει ν'αναρωτηθούμε αν η σχέση μας δεν βασίζεται στη φιλία αλλά σε κάτι άλλο, π.χ. στην εκτίμηση ή και το θαυμασμό. Πριν περάσουμε, όμως, σ'αυτό το στάδιο, πιστεύω πως πρώτα θα πρέπει ν'αναρωτηθούμε αν αυτή η απροθυμία μας να γνωρίσουμε τον κόσμο του άλλου οφείλεται σε διανοητική ή ψυχική οκνηρία, αδιαπραγμάτευτη φιληδονία, ή στυγνό εγωισμό. Διότι, σ'αυτή την περίπτωση, είναι προφανές ότι―ανομολόγητα ή ασυναίσθητα―επιδιώκουμε να συνάψουμε φιλικές σχέσεις με μοναδικό, ή έστω κύριο, κριτήριο τη λογική “όποιος μπορεί και θέλει, ας μ'ακολουθήσει”. Τότε όμως δεν αναζητούμε φίλους, αλλά απλά ακολούθους...

Ας μην ανησυχούν υπέρμετρα, λοιπόν, ηλεκτρονικοί χρήστες, γονείς, παιδαγωγοί και στοχαστές. Όταν είμαστε μέσα μας έτοιμοι και ικανοί να δημιουργήσουμε φιλίες, μπορούμε να τις βρούμε παντού.

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

ΣΑΝ ΣΚΕΨΗ

  • 1
  • 2
  • 3
  • 1
  • 2
  • 3
  • 1
  • 2
  • 3